ಒಂದು ಕಾಗದದ ಕ್ರಾಂತಿ: ಶಾಂತಿನಿಕೇತನವೆಂಬ ಮತ್ತೊಬ್ಬನದಲ್ಲದ ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆ: ಭಾಗ ೧೪

To prevent automated spam submissions leave this field empty.

(೪೩)

"ಅಮಿ ಟಾಕಾ ಇಕಾನೆ ನೆಬೆನ" ಎಂದ ಕೌಂಟರಿನವ. "ಮತ್ತೆಲ್ಲಿ ಹಣ ಸಂದಾಯ ಮಾಡುವುದು?" ಎಂದು ಇಂಗ್ಲೀಷಿನಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಿಸಿದೆ.

"ಯೊನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫೀಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂದಾಯ ಮಾಡಿ ಆ ರಸೀತಿಯನ್ನಿಲ್ಲಿ ಸಂದಾಯ ಮಾಡಿದರೆ ಹಪ್ಪಳದಂತಹ ಪುಸ್ತಕ ನಿಮ್ಮದು" ಎಂದನಾತ ಬೆಂಗಾಲಿಯಲ್ಲಿ.

ಹತ್ತು ರೂಪಾಯಿ ಹಣ ಪಾವತಿಸಲು ಇಪ್ಪತ್ತು ರೂಪಾಯಿ ’ಸೈಕಲ್‍ರಿಕ್ಷಾ ಇಯರ್’ ವ್ಯಯ ಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು, ಖಗೋಳತಜ್ಞರ ’ಲೈಟ್ ಇಯರಿನಂತೆ’. ಅಂದರೆ ಶಾಂತಿನಿಕೇತನದಲ್ಲಿ ಏನನ್ನಾದರೂ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡಲು ಎಷ್ಟು ದೂರ ಹೋಗಬೇಕೆಂದರೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ ’ಸೈಕಲ್‍ರಿಕ್ಷಾ ಇಯರ್’. ಅಲ್ಲಿ ಕಾರು, ಬಸ್ಸು, ಸ್ಕೂಟರ‍್ಗಳಿಗೆ ಕ್ಯಾಂಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಗ ಪ್ರವೇಶವಿರಲಿಲ್ಲ. ಆಗೊಮ್ಮೆ ಈಗೊಮ್ಮೆ ಒಂದೇ ಒಂದು ಲಡಾಸ್ ಬೈಕ್ ತರುತ್ತಿದ್ದ ಕಲಾವಿದ ಸುಹಾಸ್ ರಾಯ್‍ರ ಮಗ ಸಮಿತ್ ರಾಯ್. ಆತ ಆಗ (೧೯೯೦) ಅಲ್ಲಿನ ಪ್ರೇಮಲೋಕದ ರವಿಚಂದ್ರನ್!

ಕೊನೆಗೂ ಅಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ, ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತು, ಬಂದು, ರಸೀತಿ ಸಂದಾಯ ಮಾಡಿ, ಕೇವಲ ಹತ್ತು ರೂಗಳ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಹೊರೆಯನ್ನು ಸೈಕಲ್ಲಿಗೇರಿಸಿ, ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ನನ್ನ ರೂಮಿಗೆ ಹೊತ್ತುತರುವಾಗ, ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಗಣೇಶ ವಿಸರ್ಜನೆಯ ನೆನಪಾಯಿತು. ಸ್ವಲ್ಪ ಅಲುಗಿದರೂ, ನನ್ನ ತಾತನಿಗಿಂತಲೂ ಹಿರಿದಾದ ಹಪ್ಪಳವೆಂಬ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಲಟಲಟನೆ ಮುರಿದುಬೀಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಕೊನೆಗೆ ಮನೆಗೆ ತಂದ ಇಪ್ಪತ್ತು ವರ್ಷದ ನಂತರವೂ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ತೆರೆಯದೆ ಹಾಗೇ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ--ಶೋಕೇಸಿನಲ್ಲಿ. ಅವು ನನಗೆ ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲ, ಆಂಟಿಕ್ ವಸ್ತುಗಳು!

(೪೪)

ಕಾಗದಕ್ಕೂ ಶಾಂತಿನಿಕೇತನಕ್ಕೂ ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಂಧವಿದೆ, ಎಂದೆ. ಈ ಹಿಂದೆಯೇ ಹೇಳದಿದ್ದಲ್ಲಿ, ಈಗಿನ ಈ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನೇ ಆಗ ಹೇಳಿದ್ದು ಎಂದುಕೊಂಡುಬಿಡಿ. ದೇವೆಂದ್ರನಾಥ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಪುತ್ರ ರವೀಂದ್ರನಾಥ್ ಟಾಗೂರ್ ಬಿರ‍್ಭ್ಹುಮ್ ಎಂಬ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿನಿಕೇತನದ ಚೌಕಟ್ಟು ಹಾಕಿದ್ದು ಸಾವಿರಾರು ಮರಗಳನ್ನು ನೆಡುವುದರ ಮೊಲಕ. ಈಗ ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಆಯಸ್ಸು ತುಂಬಿರುವ, ಅಥವ ತುಂಬಿದ ಆಯಸ್ಸಿನ ಆ ಮರಗಳ ಹಾಗೆಯೇ ಎದೆ ಸೆಟೆದುಕೊಂಡು ನಿಂತಿವೆ. ಅವುಗಳಿಗಿಂತಲೂ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಿರಿದಾದ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಮರಗಳ ಬುಡಕ್ಕೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಕೊಡಲಿ ಏಟು ಬಿದ್ದುದ್ದರಿಂದ, ಈ ಮರಗಳು ಸೇಡು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲೋ ಎಂಬಂತೆ ಬಿರುಗಾಳಿಗೆ ತರಗೆಲೆಗಳಂತೆ ಉದುರುತ್ತಿವೆ. ಆದರೂ ನಿಸರ್ಗದ ಮೇಧಾವಿತನ ಮೆಚ್ಚಲೇಬೇಕು. ಬೀಳುವಾಗಲೂ ಸಹ ಗುರಿಯಿಟ್ಟು ಜನರ, ಜನರಿರುವ ವಾಹನಗಳ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಮರಗಳು ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕೆ ನಿಸರ್ಗ ಸೇಡು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅನಿವಾರ್ಯ ಉಪಾಯ.

ಶಾಂತಿನಿಕೇತನದ ಮರಗಳ ಸ್ಮೃತಿ ಅಚ್ಚಳಿಯದಂತಹದ್ದು. ಅವುಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಅವುಗಳು ಎನೇನೆಲ್ಲ ನೋಡಿರಬೇಕು ಎಂಬ ಬಗ್ಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆಃ

ಗಾಂಧಿ-ಟಾಗೂರರ ವಾಗ್ವಾದ, ಸಂತಾಲಿಗಳ ನಗರೀಕರಣ, ಟಾಗೂರರ ರಬೀಂದರ್ ಸಂಗೀತದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಮೊಲಕ ವಿಶ್ವಮಾನವ ಕಲ್ಪನೆ, ನಂದಲಾಲ್ ಬೋಸರು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ನಿಸರ್ಗದಲ್ಲೇ ಅದನ್ನು ರಚಿಸುವ ಪಾಠ ಹೇಳಿದ್ದು, ಇಂದಿರಾಗಾಂಧಿ-ಸತ್ಯಜಿತ್ ರೇ-ಕೆ.ಜಿ.ಎಸ್ ಮುಂತಾದವರು ಅಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಯೌವನಕ ಕಾಲಕ್ಕೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಾಗಿದ್ದದ್ದು, ಬಿನೋದ್ ಬಿಹಾರಿ ಮುಖರ್ಜಿ ಕುರುಡಾಗಿದ್ದರು ಹೊರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಭಿತ್ತಿಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದು, ರಾಮ್‍ಕಿಂಕರ್ ಬೈಜ್ ಉತ್ತರ-ಪೂರ್ವ ಭಾರತದ ರಾಜಕುಮಾರಿಯನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸಿ ಆಕೆಯ ಮನೆಯವರು ಆಕೆಯನ್ನು ಕಲಾಭವನದಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕರೆಸಿಕೊಂಡದ್ದು, ’ತೆಭಾಗ’ ಚಳುವಳಿಯ ಕಾಲಕ್ಕೆ ನಕ್ಸಲರು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವಿತುಕೊಂಡದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಾಗಿದ್ದವರು ಅಸ್ಸಾಮಿನ ಉಗ್ರರಾಗಿ ಎಂದೂ ಕಾಣದಂತೆ ಮಾಯವಾದದ್ದು -- ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಸಾಕ್ಷಿಯಂತೆ ಎದೆಯುಬ್ಬಿಸಿ ನಿಂತಿವೆ ಕಾಗದಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿರುವ ಆ ಮರಗಳು!

(೪೫)

ಕಲಾಭವನವು ಒಂದು ಕಲಾಶಾಲೆ ಎಂದು ಇಂದು ಪ್ರತೀತಿ. ಆದರೆ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಇತಿಹಾಸವಿದೆ ಅದಕ್ಕೆ. ಮೊಲತಃ ಅದೊಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಲಾಶಾಲೆ. ಇಂದಿಗೂ ಅದು ಕಲಾಶಾಲೆ-ಸಂಗ್ರಹಾಲಯದ ಚೌಚೌಬಾತ್. ಅಲ್ಲಿ ಪಾಠ ಕೇಳುತ್ತಲೇ, ಯಾವ ಪಾಠದ ಬಗ್ಗೆ ಓದುತ್ತಿದ್ದೇವೋ ಆ ಅಸಲಿ ಕಲಾಕೃತಿಯನ್ನು ತರಗತಿಯ ಹೊರಗೆ ಬಂದ ಕೂಡಲೆ ಅಸಲಿಯಾಗಿ ನೋಡಬಹುದು. ರಾಮನಗರದಲ್ಲಿ ’ಶೋಲೆ’ ಸಿನೆಮವನ್ನು ಕುರಿತು ಪಾಠ ಕೇಳಿದಂತೆ ಇದು!

ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿನಿಕೇತನ ಪ್ರಾರಂಭವಾದಾಗ, ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಚಳುವಳಿ ತೀವ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಸ್ವದೇಶಿ ಕಲ್ಪನೆಯು ಒಡಮೊಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಲವದು. ಪರಕೀಯವಾದುದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವ ಉಮೇದು ಎಲ್ಲರಲ್ಲೂ. ಇಂದು ಕಲ್ಪಿಸಲೂ ಆಗದಂತಹ ನಿಲುವು ಅದುಃ ನೋಕಿಯ ಮೊಬೈಲು ಫಿನ್‍ಲ್ಯಾಂಡಿನದ್ದು, ಎರಿಕ್‍ಸನ್ ಸ್ವೀಡನ್ನಿನದು, ಅವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಎಂದು ಇಂದಿನ ಯುವಕರಿಗೆ ಹೇಳಿನೋಡಿ. ಆ ಮೊಬೈಲುಗಳ ಚಾರ್ಜರುಗಳಿಂದಲೇ ನೇಣುಹಾಕಿಕೊಂಡೇವೆ ಹೊರತು ಮೊಬೈಲನ್ನು ಪರಕೀಯವೆಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಡುವುದೆ? ಎಂದು ನಿಮಗೆ ಅವರುಗಳು ಎಸ್.ಎಂ.ಎಸ್ ಕಳಿಸುತ್ತಾರೆ, ಫೇಸ್‍ಬುಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಮುಖಕ್ಕೆ ಮಂಗಳಾರತಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಭಾರತದ ವಾಗ್ವಾದಗಳ ತೊಡರು ಇರುವುದು ಇಲ್ಲಿಯೇ. ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯವಾದುದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುವವರು, ಅದರಲ್ಲಿಯೊ ಭಿನ್ನ ಎಣಿಸುತ್ತಾರೆಃ ಅಲ್ಲಿನ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ನಮಗೆ ಬೇಡ. ಅವರ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಇರಲಿ ಎಂದು!

 (೪೬)

ಸ್ವದೇಶಿ ಚಳುವಳಿಗೆ ಕಲಾಭವನದ ಕಲಾವಿದರು ತಮ್ಮದೇ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಬೇಕೆಂದು ಹಠ ತೊಟ್ಟಿದ್ದರು. ಗಾಂಧಿವಾದದ ಪ್ರಭಾವವು ಆಗ ದಟ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ಗಾಂಧಿಯ ಸ್ವದೇಶಿವಾದ ಹಾಗೂ ಟಾಗೂರರ ವಿಶ್ವಮಾನವ ಕಲ್ಪನೆಯ ನಡುವೆ ಕೆಲವು ಭಿನ್ನತೆ, ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿದ್ದು, ಇವು ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಗಾಭರಿಗೊಳಿಸಿದ್ದೂ ಇತ್ತು.

ತೈಲವರ್ಣವೆನ್ನುವುದು ಚಿತ್ರಕಲೆಗೆ ಅನಿವಾರ್ಯ ಎಂಬುದು ಜನಜನಿತವಾದ ನಂಬಿಕೆ. ರವಿವರ್ಮನ ಕಲಾಕೃತಿಗಳು ತೈಲವರ್ಣದ್ದು. ಟಾಗೂರರು ಮೊದಲಿಗೆ ರವಿವರ್ಮನ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಬಹಳ ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡಿದ್ದರು--ಭಾರತೀಯವಾದ, ಪೌರಾಣಿಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಆತ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾನೆಂದು.

"ಇದೊಂದು ವಿರೋಧಾಭಾಸ ಪ್ರಕ್ಷುಬ್ ದ. ಮೊದಲು ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡ ಟಾಗೂರ್ ನಂತರ ವರ್ಮನನ್ನು ತೆಗಳಬಾರದಿತ್ತು," ಎಂದೆ.

"ಸ್ವದೇಶೀ ಚಳುವಳಿಯ ಭಾವವು ಅನೇಕರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸಿದ್ದಿದೆ. ವರ್ಮ ತನ್ನ ಚಿತ್ರದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಭಾರತೀಯವನ್ನಾಗಿಸಿದರೂ, ಆತ ಬಳಸಿದ ತೈಲವರ್ಣ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರಿಂದ ಬಂದದ್ದು. ತೈಲವರ್ಣವನ್ನು ನೈಜಚಿತ್ರ ರಚನೆಗೆ ಬಳಸಿದ್ದು ಹದಿಮೊರು-ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಶತಮಾನದ ವ್ಯಾನ್ ದರ್ ವೈದನ್ ಎಂಬ ಉತ್ತರ ಯುರೋಪಿನ ಕಲಾವಿದ. ಅದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ತೈಲವರ್ಣವನ್ನು ಕಲೆಗೆ ಬಳಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ! ಮತ್ತು ತೈಲವರ್ಣದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ನೈಜ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯವಾದುದು ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ, ಬೈಬಲ್ ಹಾಗೂ ಒಡಂಬಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಕುರಿತದ್ದು. ಜೊತೆಗೆ ತೈಲವರ್ಣವನ್ನು ಕಲೆಗೆ ಬಳಸುವ ಕಾಲಕ್ಕೂ, ವಸಾಹತೀಕರಣದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವುದಕ್ಕೂ ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಂಧವಿದೆ" ಎಂದು ಉದ್ದುದ್ದ ಭಾಷಣ ಶುರುಮಾಡಿದ ಪ್ರಕ್ಷು.

"ಹೋಲ್ಡ್ ಆನ್ ಮಿಸ್ಟರ್ ಮೋಕ್ಷ. ಕಾಲಿಗೆ ಗಾಯವಾಗಿದೆಯೆಂದು ಕಾಲನ್ನೇ ಕತ್ತರಿಸಿದ್ದಾಯಿತಿದು. ವಸಾಹತು ಹಾಗೂ ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮಯುದ್ಧದ ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ತೈಲವರ್ಣವನ್ನು ಕಲಾಭವನವು ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದು ಸರಿಯೆ. ಭಾರತೀಯ ಭಿತ್ತಿಚಿತ್ರ ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನು ಬಳಸಿ, ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಬಿಬ್ಲಿಕಲ್ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ರವಿವರ್ಮ ಮೊಡಿಸಿದ್ದರೆ ಆಗ ಅದು ವಸಾಹತುಶಾಹಿಗಳಿಗೆ ವಸಾಹತೀಕೃತರ ತಿರುಗೇಟು ಆಗುತ್ತಿತ್ತೆ?" ಎಂದು ವಾದಕ್ಕಿಳಿದೆ.

ವಾದ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತಲೇ ಇತ್ತು. ಕಾರಣ, ಕಲಾಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಅವರವರ ಭಾವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ’ಅರ್ಥ’ ಹೊರಡಿಸಬಹುದು. ’ಅನುಭವ’ ಮಾತ್ರ ಅಮೊರ್ತವಾಗಿ, ನಗುತ್ತ ದೂರವುಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಶಾಂತಿನಿಕೇತನವು ಈ ಮೇಲಿನ ವಾದದಂತೆ, ತೈಲವರ್ಣವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ತ್ಯಜಿಸಿ, ಹೊಸದಾದ, ಏಷ್ಯನ್ ಎನ್ನಿಸಿದ್ದ ಕಲಾಮಾಧ್ಯಮವೊಂದನ್ನು ಹುಡುಕಾಡತೊಡಗಿತ್ತು. ಆಗ ದೊರೆತದ್ದೇ ನೇಪಾಳಿ ಕಾಗದ ಅಥವ ರೈಸ್ ಪೇಪರ್. ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಲು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಕಾದ ಅತಿ ತೆಳು, ಆದರೆ ಗಟ್ಟಿ. ಅದರ ಎಳೆ, ಫೈಬರ್ ಅಷ್ಟು ಗಟ್ಟಿ. ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ಭಾರತೀಯ ಮಿನಿಯೇಚರ್ ಜಿಕಣಿ ಚಿತ್ರಗಳು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ ವಾಷ್ ತಂತ್ರವನ್ನು ರೈಸ್ ಕಾಗದದ ಮೇಲೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

ರೈಸ್ ಪೇಪರ್ ಎಂಬ ತೆಳು ಹಂದರವನ್ನು ಗಟ್ಟಿ ಕಾಗದದ ಮೇಲೆಯೊ ಅಥವ ರಟ್ಟಿನ ಮೇಲೆಯೋ ಅಂಟಿಸಿ, ಜಲವರ್ಣವನ್ನು ಹಂದರ ಹಂದರವಾಗಿ ಹರಡುವುದು. ಹಲವು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಚಿತ್ರಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಅದನ್ನು ಹರಿವ ನೀರಿನಡಿ ಹಿಡಿಯುವುದು! ಮೇಲ್ಪದರದಲ್ಲಿರುವ ವರ್ಣವೆಲ್ಲ ಹರಿದುಹೋದ ಮೇಲೆ, ಉಳಿದ ವರ್ಣ-ಚಿತ್ರವೇ ಗಟ್ಟಿ. ಕಾಳು-ಜೊಳ್ಳನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸುವ ಕ್ರಮವಿದು. ಚಿತ್ರ ತಯಾರಾದಾಗ ಬೆಳಕು ಚಿತ್ರದ ಒಳಗಿನಿಂದ ಹೊಮ್ಮಿದಂತಿರುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವಂತೆ ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲುವಂತಹ ದೃಶ್ಯಗಳು ಇಲ್ಲಿಲ್ಲ.

ಕೇವಲ ರೈಸ್ ಕಾಗದದ ಬಳಕೆಯ ಮೊಲಕ, ತೈಲವರ್ಣವೆಂಬ ವಸಾಹತೀಕರಣಕ್ಕೆ ನೂರು ವರ್ಷದ ಹಿಂದೆ ಪ್ರತಿರೋಧ ಒಡ್ಡಿದ್ದು ’ಬೆಂಗಾಲ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ ಕಲೆ’ ಎಂಬ ಕಲಾಭವನದ ಕಲಾಚಟುವಟಿಕೆ!

ಲೇಖನ ವರ್ಗ (Category): 

ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು

ಅನಿಲ್ ಅವರೆ, ಈ ಲೇಖನಗಳ ಮಾಲಿಕೆ ಓದಲು ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರವಾಗಿದೆ. ವಸ್ತು ಅಪರಿಚಿತವಾದರೂ ಆತ್ಮೀಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಬೇರೆಯಾರಾದರೂ ಬರೆದಿರುವುದು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ನಿಮ್ಮ ಬರಹದ ಶೈಲಿ ಈ ವಸ್ತುವಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೆ. ತಪ್ಪು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೆ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ವಿಶಯ. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ‘ಉತ್ತರ-ಪೂರ್ವ’, ‘ಅಂತರಶಿಸ್ತೀಯ’ ಇಂತಹ ಪದಪುಂಜಗಳು ಕಂಡವು. ಪ್ರಾಯಶಃ ಇಂಗ್ಲೀಷಿನಲ್ಲಿ ಓಡುವ ಆಲೋಚನೆಯ ನೆರಳು ಬಿದ್ದಿದೆಯೇನೊ! ಬೇಕಂತಲೇ ಅಂತಹ ಪದಪುಂಜಗಳನ್ನು ಆಯ್ದಿದ್ದರೆ ಹಾಗೆ ಇರಲಿ. ಇಲ್ಲಾ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಈಗಾಗಲೆ ಇರುವ ಪದಗಳನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು. ಉದಾ: ‘north-east’ಗೆ ‘ಈಶಾನ್ಯ’. (‘inter-disciplinary' ನನಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ‘discipline’ ಪದಕ್ಕೆ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ವಿವಿಧ ಅರ್ಥಗಳು ‘ಶಿಸ್ತು’ ಪದಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಅಂತ ಅನಿಸುತ್ತದೆ.) "ಆ ಮೊಬೈಲುಗಳ ಚಾರ್ಜರುಗಳಿಂದಲೇ ನೇಣುಹಾಕಿಕೊಂಡೇವೆ ಹೊರತು ಮೊಬೈಲನ್ನು ಪರಕೀಯವೆಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಡುವುದೆ? ಎಂದು ನಿಮಗೆ ಅವರುಗಳು ಎಸ್.ಎಂ.ಎಸ್ ಕಳಿಸುತ್ತಾರೆ, ಫೇಸ್‍ಬುಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಮುಖಕ್ಕೆ ಮಂಗಳಾರತಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ." ಈ ವಿಡಂಬನೆ ಸಖತ್ ಆಗಿದೆ! ದಯವಿಟ್ಟು ಮುಂದುವರೆಸಿ. ಪ್ರಭು

ಆತ್ಮೀಯ ಪ್ರಭು, ಸುದೀರ್ಘವಾಗಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದ್ದಕ್ಕೆ ಧನ್ಯವಾದ. ಉತ್ತರ-ಪೂರ್ವ ಬರೆಯುವಾಗ ಈಶಾನ್ಯ ಎಂಬ ಪದ ಮನದಲ್ಲಿತ್ತು. ನೈರುತ್ಯ ಇರಬಹುದೇ ಎಂಬ ಅನುಮಾನವು ಈಶಾನ್ಯವನ್ನು ಅಳಿಸಿಹಾಕಿಬಿಟ್ಟಿತು. ಸುಮಾರು ಜನ, ಗೆಳೆಯರು-ನೆಂಟರನ್ನು ಕೇಳಿದೆ. ಎಲ್ಲರೂ ’ಇರಬಹುದು’ ಎಂದರೇ ಹೊರತು ’ಹೌದು’ ಎನ್ನಲಿಲ್ಲ. ನೀವು ’ಹೌದು’ ಎಂದದ್ದಕ್ಕೆ ಧನ್ಯವಾದ. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಕಲೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆವಾಗ ಇದೊಂದು ದೊಡ್ಡ ತೊಡುಕು. ಚಿತ್ರಕಲೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸುಮಾರು ಜನ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಬರೆದಿದ್ದರೂ ಚಿತ್ರಕಲೆಗೇ ಸೂಕ್ತವಾದ ಮಾತನಾಡುವ, ಬರೆವ ಭಾಷೆ ಎಂಬುದಿಲ್ಲ. ಚಿತ್ರಕಲೆಯನ್ನೇ ಒಂದು ಭಾಷೆ ಎನ್ನುವವರಿದ್ದಾರೆ. ’ಎನ್ನುವವರಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂದು ಹೀಗೆ ನಾನು (ಇನ್ನೂ) ಅನುಮಾನ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಬಹಳಷ್ಟು ಕಲಾವಿದರು ಸಿಡುಕುವವರೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಸಾಹಿತ್ಯದಿಂದ ಆಧರಿಸಿದ ಪದಗಳೇ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಕುರಿತಾದ ಚರ್ಚೆಗಳಲ್ಲಿ. ಒಂದಂತೂ ನಿಜಃ ಭಾತರದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಕಲೆಯ ಭಾಷೆ ಇಂಗ್ಲೀಷ್. ಯಾವುದೇ ಶುದ್ಧ ಕನ್ನಡ ಕಲಾಶಾಲೆಗೆ (ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಹೊರಗೂ ಸಹ) ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿನವರನ್ನು ಮಾತನಾಡಿಸಿ, ಕಲೆಯ ಬಗ್ಗೆ. "ನಾನು ’ಕ್ರಿಯೆಟಿವ್ ಕಂಪೊಸಿಷನ್’ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ’ಎಮೋಷನ್ಸ್’ ಅನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದೇನೆ. ’ಬ್ಯಾಲೆನ್ಸ್’ ಮತ್ತು ’ಸಬ್ಜೆಕ್ಟ್’ ನನ್ನ ’ಆರ್ಟ್ ವರ್ಕ್ಸ್’ಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ. ’ಸ್ಟೈಲ್’ ಅನ್ನೋದು ಪ್ರತಿ ’ಆರ್ಟಿಸ್ಟ್’ ಆದವನಿಗೆ ಇರಬೇಕು. ’ಪರ‍್ಸ್ಪೆಕ್ಟಿವ್’, ’ನರೆಟಿವಿಟಿ’ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಒಳ್ಳೆಯ ’ಸೀರೀಝ್’ ಮಾಡಲು ’ಇಂಪಾರ್ಟೆ‍ಂಟ್’ ಆಗ್ತದೆ ’ಸರ’ " ಎಂಬರ್ಥದ ಮಾತುಗಳೇ ಕೇಳುತ್ತವೆ. ಇದು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಭಾಷೆಯಂತೆಃ ಕಡತ, ತೆರೆ, ಇಳಿಸು, ಉತ್ತಮಪಡಿಸು, ಪ್ರತಿಮಾಡು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಮೊದಲು ಓದಿದಾಗ ನನಗೆ ನಗು ತಡೆಯಲಾಗಲಿಲ್ಲ, ಆ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಏನೂ ತಪ್ಪಿಲ್ಲದಿದರೂ ಸಹ! ಜೊತೆಗೆ ಗೆಳೆಯರೆಲ್ಲ ನಮ್ಮದೇ ಆದ ಕೆಲವು ಪೋಲಿ ಪದಗಳನ್ನೂ ಅವುಗಳ ಬದಲಿಗೆ ಇರಿಸಿ ನೋಡಿದೆವು. "ಇಂಟರ್-ಡಿಸಿಪ್ಲಿನರಿ" ಎಂದರೆ ಎರಡು ಶಿಸ್ತುಗಳ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಬೆರೆಸುವುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ "ವಿಡಿಯೊ-ಪರ್ಫಾರ್ಮೆನ್ಸ್" ಎಂಬ ಕಲಾಮಾಧ್ಯಮವೊಂದಿದೆ. ವಿಡಿಯೊ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಬಳಸಿ ಅಭಿನಯಿಸುವುದದು. ಅಂತಹ ಕಲಾಕೃತಿಗಳು ಚಿತ್ರಕಲೆಗೆ ಸೇರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅಭಿನಯ/ನಾಟ್ಯದಿಂದ ಕಡ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಇತ್ತ ಚಿತ್ರಕಲೆ ಅತ್ತ ಸಮಕಾಲೀನ ನೃತ್ಯಪ್ರಕಾರವೂ ಈ ಹೊಸ ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನು ’ಇಂಟರ್-ಡಿಸಿಪ್ಲಿನರಿ’ ಎಂದೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು, ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ. ಈಗ ಅದೊಂದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಕಲಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮಾಧ್ಯಮವೇ ಆಗಿಹೋಗಿದೆ. ಅಂದರೆ ನಿನ್ನೆಯ ಅಂತರ್-ಶಿಸ್ತೀಯತೆಯು ನಾಳೆಯ ಹೊಸ ಮಾಧ್ಯಮ. ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮೂಲಕ ಕನ್ನಡ ಕಲಿತವರಿಗೆ ’ಇಂಟರ್-ಡಿಸಿಪ್ಲಿನರಿ ಬದಲಿಗೆ ’ಅಂತರ್-ಶಿಸ್ತೀಯ’ ಎಂದಾಕ್ಷಣ ’ವಿಡಿಯೋ-ಪರ್ಫಾರ್ಮೆನ್ಸ್’ ಕನಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ನೆನಪಾಗಲಾರದು!! ಒಂದೇ ಅರ್ಥ, ಎರಡು ಭಾಷೆ, ಆದರೆ ಎರಡು ವಿಭಿನ್ನ ಅನುಭವಗಳು!! ಇದು ಚಿತ್ರಕಲೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆಯುವವರ ಸಂಕಟ, ಸಮಕಾಲೀನ ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರ ಸವಾಲು!! ಸುದೀರ್ಘ ವಿವರಣೆಗೆ ಕ್ಷಮೆ ಕೋರುತ್ತ, ಚೀರ್ಸ್ -- ಅನಿಲ್

ಅನಿಲ್ ಅವರೆ, ನಿಮ್ಮ ವಿವರವಾದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯ ಎಲ್ಲಾ ಅಂಶಗಳೂ ನನಗೆ ಒಪ್ಪಿವೆ. ಧನ್ಯವಾದಗಳು. inter-disciplinary ಎನ್ನುವ ಪದದ ಪರಿಚಯ ನನಗೆ ಇದೆಯಾದರೂ ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದಾದ ಕನ್ನಡ/ಸಂಸ್ಕೃತ ಪದ ಹೊಳೆಯಲಿಲ್ಲ... ಅದಕ್ಕೆ ಅದನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದೆ. inter-disciplinary ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವ ಈ ‘ಅಂತರ್‌ಶಿಸ್ತೀಯ’ ಪದದ ಬಗ್ಗೆ ಕೆಲವು ಅನಿಸಿಕೆಗಳು...(ನಾನು ಭಾಷಾತಜ್ಞನಲ್ಲ... ನನ್ನ ಅನಿಸಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ತಪ್ಪಿರಬಹುದು). ‘ಅಂತರ್‌ಶಿಸ್ತೀಯ’ ಈ ಪದದ root ‘ಶಿಸ್ತು’ ಬಹುಶಃ ಸಂಸ್ಕೃತದ ಪದವಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಸಿರುವ prefix(ಉಪಸರ್ಗ) ‘ಅಂತರ್’ ಮತ್ತು suffix(ತದ್ದಿತಾಂತ) ‘ಈಯ’ ಸಂಸ್ಕೃತದ್ದು. ಇವನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಪದಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಸಂಸ್ಕೃತದ್ದೇ ಆದ ವ್ಯಾಕರಣಪ್ರಕ್ರಿಯೆ. ಆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಆ ಭಾಷೆಯ ಪದವಲ್ಲದ ಶಿಸ್ತು ಪದಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸಲಾಗದು ಎಂದು ನನ್ನ ಅನಿಸಿಕೆ. ‘ಶಿಸ್ತು’ ಯಾವ ಭಾಷೆಯದ್ದೋ ಅದೇ ಭಾಷೆಯದ್ದೇ ಆದ ವ್ಯಾಕರಣಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಬಳಸಿ, inter-disciplinaryಗೆ, ‘ಶಿಸ್ತು’ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಸಮನಾರ್ಥಕವಾದ ಪದವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎನಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ನಿಯಮ ಪಾಲಿಸದಿದ್ದರೆ ‘ಅಂತರ್‌ಡಿಸಿಪ್ಲಿನೀಯ’ ಅಂತಲೋ ಅಥವಾ ‘inter-shistinary’ ಅಂತಲೋ ಪದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಬಿಡಬಹುದು. ನಮ್ಮ ಸಮಾಚಾರ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ರೂಢಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿಹೋಗಿದೆ: ಉದಾ: ರಸ್ತೆಯ ‘ಅಗಲೀ’ಕರಣ, ‘ಡಾಂಬರೀ’ಕರಣ, ನಗರದ ‘ಹಸರೀ’ಕರಣ..ಇತ್ಯಾದಿ. ನಾನೂ ಹಲವಾರು ಬಾರಿ ಇಂತಹ ಪದಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಹಾಕಿದ್ದೇನೆ... ನಮಗೆಲ್ಲಾ ಅನ್ಯಭಾಷೆಯ ಪದಗಳನ್ನು ನಮ್ಮದಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ discipline ಅನ್ನು ಎಲ್ಲೂ ಒತ್ತಿಹೇಳಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ, ನೀವು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಹೇಳಿದಂತೆ, ಚಿತ್ರಕಲೆಯೇ ಆಗಲೀ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗೇ ಆಗಲಿ ಇಂತಹ ‘ಭಾಷೆಯ ಎಡವಟ್ಟುಗಳನ್ನು’ ಎದುರಿಸದೆ ಆಯಾ ವೃತ್ತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲು ಅಸಾಧ್ಯ! ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಯತ್ನ ಶ್ಲಾಘನೀಯ :-) "ಇದು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಭಾಷೆಯಂತೆ: ಕಡತ, ತೆರೆ, ಇಳಿಸು, ಉತ್ತಮಪಡಿಸು, ಪ್ರತಿಮಾಡು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಮೊದಲು ಓದಿದಾಗ ನನಗೆ ನಗು ತಡೆಯಲಾಗಲಿಲ್ಲ.." ಹೌದು ಇವೆಲ್ಲಾ ಹಾಸ್ಯಾಸ್ಪದವಾಗಿ ತೋರುತ್ತವೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಪದಗಳನ್ನು ಮೂಲಭಾಷೆಯಲ್ಲೇ ಬಳಸುವುದು ಸರಿಯೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಪೋಲಿ ಪದಗಳಾದ್ರೆ ಸ್ವಲ್ಪ kick ಆದ್ರೂ ಇರತ್ತೆ ;-) ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಪದಗಳು, ವೃತ್ತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಲೇಖನಗಳು ಹಾಗಿರಲಿ... ಇವತ್ತಿನ ಪ್ರಜಾವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ವರದಿಗಾರರೊಬ್ಬರು ‘ಬಾಯಿ-ನೀರು’ ಎನ್ನುವ ಪದವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಹಾಕಿದ್ದಾರೆ. ’mouth-watering'ಅನ್ನು ಕನ್ನಡಕ್ಕಿಳಿಸುವ ಭರಾಟೆಯಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಕನ್ನಡದ ಸೊ(ಜೊ)ಲ್ಲು ಮರೆತುಹೋಯ್ತೋ ಏನೊ! ಪ್ರಭು

ಪ್ರಭು ಮೂರ್ತಿಯವರೆ, ತೀರ ಘನವಾದ ವಿವರ ನೀಡಿದ್ದೀರ. ಥ್ಯಾಂಕ್ಸ್. ಚಿತ್ರಕಲೆಯಲ್ಲಿ, ಇಂದು, ಸಮಕಾಲೀನ ಕಲೆಗೆ ಸೂಕ್ತವಾದ, ಅತ್ಯಂತ ’ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ’ ವಿವರವೊಂದಿದೆ ’ಅಂತರ್-ಶಿಸ್ತಿ’ಗೆ. ಅದು ಫ್ರೆಂಚ್ ತಾತ್ವಿಕ ಮಿಶೆಲ್ ಫ್ಯುಕೊನಿಂದ ಬಂದದ್ದು. ಅತ್ಯಂತ ಸರಳಗೊಳಿಸುವ ವಿವರಿಸುವ ಭಯವಿದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತೇನೆ. (ನಿಮ್ಮ ಬರಹವೇ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರ)ಣೆಃ ಒಂದು ಶಿಸ್ತಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟ ವಿಷಯವು ಇನ್ನೂ (ಯಾವ) ಶಿಸ್ತಿಗೆ ಒಳಪಡದ, ಪಡಲಿಚ್ಛಿಸದ, ಪಡಲಾಗದ ವಿಷಯದೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆವುದನ್ನು ’ಅಂತರ್-ಶಿಸ್ತು’ ಎಂದು ಗುರ್ತಿಸಿದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಗ್ರಹಿಕೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಲಾಭವಿದೆ ಎಂದಾತ "ಆರ್ಕಿಯಾಲಜಿ ಆಫ್ ನಾಲೆಜ್" ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ (ಈತನ ಫ್ರೆಂಚ್ ವಾದವನ್ನು ನಾನು ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಭಾಷಾಂತರದಲ್ಲಿ ಓದಿರುವುದು). ಶಿಸ್ತಿಗೊಳಪಡಿಸಲಾಗದ/ಇಚ್ಛಿಸದ/ಪಡಲಾಗದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೊಳಪಡಿಸಿದವರು ’ಇಗ್ನೋಬಲ್’ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ಭಾಜನರಾಗಿ, ನಗೆಪಾಟಿಲಿಗೀಡಾಗಿದ್ದಾರೆ. (’ಮೂಗು ಕೆರೆದುಕೊಳ್ಳುವಾಗ ಜನ ಏನನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾರೆ’, ’ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಬ್ರಾಂಜ್ ಶಿಲ್ಪಗಳ ಮೇಲೆ ಏಕೆ ಪಾರಿವಾಳಗಳು ಹಿಕ್ಕೆ ಹಾಕುವುದಿಲ್ಲ’ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು). ಈ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಎಲ್ಲೋ ಒಂದೆಡೆ ಫ್ಯುಕೊನ ಅಂತರ್-ಶಿಸ್ತೀಯ ಅರ್ಥವಂತಿಕೆಗೆ ಪೂರಕವಾಗಬಲ್ಲವು. ತನ್ಮೂಲಕ ಹಾಸ್ಯದಿಂದ ಗಾಂಭೀರ್ಯಕ್ಕೆ ಜಿಗಿಯಬಲ್ಲವು. ನಾವು ಒಂದು ವಿಷಯವನ್ನು ಕುರಿತು ಧ್ಯಾನಿಸುವುದು ಚಿಂತನೆ ಎಂದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಾವು ಯಾವುದನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತೇವೋ ಅದನ್ನೇ ’ಏಕೆ’ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತೇವೆ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಕುರಿತ ಧ್ಯಾನ ಚಿಂತನೋತ್ತರ (post-contempolation) ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿ, ಅಂತರ್-ಶಿಸ್ತೀಯವಾಗುತ್ತವೆ, ದೃಶ್ಯಕಲೆಯನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ (ಕ್ವಿಂಟಿನ್ ಟೊರೆಂಟಿನೋನ ಸಿನೆಮಗಳಂತೆ--ಉದಾಹರಣೆಃ ’ಕಿಲ್ ಬಿಲ್’ ಸರಣಿ). ಇಂದು ಯಾವುದೇ ಕಲಾಕೃತಿಯನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸುವಾಗ, ಅದು ಐತಿಹಾಸಿಕವಾದ ಮತ್ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಕೃತಿಯನ್ನೋ, ಸರಣಿ ಕೃತಿಯನ್ನೋ ನೆನಪಿಸದೇ ಇರಲಾರದು. ಅಂತಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೃತಿಯೂ ಅಂತರ್-ಶಿಸ್ತೀಯವೇ, ದೃಶ್ಯಕಲೆಯಲ್ಲಿ. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯ-ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವಿಮರ್ಶಕ ಡಿ.ಆರ್.ನಾಗರಾಜರ ವಿಮರ್ಶೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಹೊಳಹುಗಳಿವೆ. ಇಷ್ತು ವಿವರಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಣೆಯಾದ ನಿಮ್ಮ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗೆ ನಾನು ಋಣಿ. ಬಾಯಿ-ನೀರಿಳಿಸುವ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅಧ್ಯಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾವು ಬದುಕಿದ್ದೇವೆ, ಅಲ್ಲವೆ?! ಅನಿಲ್