ಗಾಯತ್ರಿ:
೩ ಪಾದಗಳು... ಪ್ರತಿಪಾದದಲ್ಲಿ ೮ ಅಕ್ಷರಗಳು -> ಒಟ್ಟು ೨೪ ಅಕ್ಷರಗಳು (ಗಾಯತ್ರೀ ಚತುರ್ವಿಂಶತ್ಯಕ್ಷರಾ)

ವೇದದ ಚಂದಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಗಾಯತ್ರಿಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮೊದಲು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಗಾಯತ್ರಿ ಉಷ್ಣಿಕ್ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಬೃಹತಿ ಪಂಕ್ತಿ ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್ ಜಗತಿ ಇತ್ಯಾದಿ.

ಗಾಯತ್ರಿ -> ೨೪ ಅಕ್ಷರ
ಉಷ್ಣಿಕ್ -> ೨೮
ಅನುಷ್ಟುಪ್ -> ೩೨
...
ಪ್ರತಿ ಚಂದಸ್ಸು ಹಿಂದಿನಕ್ಕಿಂತ ೪ ಅಕ್ಷರ ಹೆಚ್ಚಿನದು.

ಅನುಷ್ಟುಪ್ ತುಂಬಾ ಪ್ರಚಲಿತವಿರುವ ಚಂದಸ್ಸು. ಅದರ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೀಗೆ ಬರೆಯಬಹುದು:
೮ <> ೮ |
೮ <> ೮ ||
<> ಯತಿ ವಿಶ್ರಮ
ಉದಾ: ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಬಹುಪಾಲು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಅನುಷ್ಟುಪ್ಪಿನಲ್ಲಿವೆ.

ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿವರಕ್ಕೆ:
http://en.wikipedia.org/wiki/Vedic_meter

ಪ್ರಭು ಮೂರ್ತಿ

ಮಾಧವರೇ,

ಗಾಯತ್ರೀಛಂದಸ್ಸಿನ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಒಂದೊಂದು ಗ್ರಂಥವೂ ತನ್ನದೇ ಆದ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ:

೧."ಗಾಯತ್ರೀ ಷಡಕ್ಷರಾ" (ವೃತ್ತರತ್ನಾಕರ)

-> ಪ್ರತಿಪಾದದಲ್ಲಿ ಆರು ಅಕ್ಷರವುಳ್ಳ ವೃತ್ತವೇ ಗಾಯತ್ರೀ; ಅಂದರೆ ೪ ಪಾದಗಳಿಂದ ೨೪ ಅಕ್ಷರದ ಮಿತಿಯುಳ್ಳ ಛಂದಸ್ಸು.
ಇದರಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಧಗಳಿವೆ: ತನುಮಧ್ಯಾ, ಶಶಿವದನಾ, ವಸುಮತೀ

೨."ಗಾಯತ್ರ್ಯಾಃ ವಸವಃ" (ಛಂದಶ್ಶಾಸ್ತ್ರ)

-> ಪ್ರತಿಪಾದದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಅಕ್ಷರವುಳ್ಳ ವೃತ್ತವೇ ಗಾಯತ್ರೀ; ಅಂದರೆ ೩ (ಗಮನಿಸಿ:ಮೂರು)ಪಾದಗಳಿಂದ ೨೪ ಅಕ್ಷರದ ಮಿತಿಯುಳ್ಳ ಛಂದಸ್ಸು.ಇದೇ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವೃತ್ತ. "ಗಾಯತ್ರೀ ಚತುರ್ವಿಂಶತ್ಯಕ್ಷರಾ,ತ್ರಿಪದಾ,ಷಟ್ಕುಕ್ಷೀ" ಎಂದು ವೈದಿಕ ವರ್ಣನೆ.

೩."ಅಗುರುಚತುಷ್ಕಂ ಭವತಿ ಗುರೂ ದ್ವೌ,ಘನಕುಚಯುಗ್ಮೇ ಶಶಿವದನಾಸೌ" (ಶ್ರುತಬೋಧ)
-> ಪ್ರತಿಪಾದದಲ್ಲಿ ಆರಕ್ಕರವಿರುವ ವೃತ್ತ "ಶಶಿವದನಾ" ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಳಿದಾಸ!(ವೃತ್ತರತ್ನಾಕರದಂತೆ ಇದು ಗಾಯತ್ರಿಯ ಒಂದು ವಿಧ)

ವೇದಗಳ ಗಾಯತ್ರೀ ತ್ರಿಪದಿಯಾಗಿದ್ದು,೨೪ ಅಕ್ಕರವಿದ್ದರೂ,ಉಚ್ಚಾರಣಾಶೈಲಿಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸದಿಂದ ೨೩ ಅಕ್ಕರವಾಗಿರುವುದೂ ಉಂಟು.ಇದೇ "ನಿಚೃದ್ಗಾಯತ್ರೀ" ಛಂದಸ್ಸೆಂದು ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವೃತ್ತ.

ಪಿಂಗಳನ ಛಂದಶ್ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಓದಿದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿ ಲಭ್ಯ.ಅಥವಾ ಈ ಹಿಂದೆ ಸಂಪದದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಚರ್ಚೆಯಿಂದ ಲಭ್ಯವಾದ "ನಾಗವರ್ಮನ ಕನ್ನಡ ಛಂದಸ್ಸು" ಕೂಡ ಉಪಯುಕ್ತವೇ!

ನಿಮ್ಮವ

ಬೆನಕ

ಕನ್ನಡಪುಟ.ಬ್ಲಾಗ್‍ಸ್ಪಾಟ್.ಕಾಂ.