ಚೆಂಗನ್ನಡ ಛಂದಸ್ - ೨ (ಛಂದೋವತರಣ!)
------------------

ಈ ಬರಹದ ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಛಂದೋವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಸಕ್ಕೆ ಒತ್ತು ಕೊಟ್ಟು ಮಾಡಿರುವ ಬಗೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿದೆವು. ನಾಗವರ್ಮನ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಮುಂದುವರೆದರೆ, ಲಘು/ಗುರು - ಅಕ್ಷರಗಣಗಳು - ಮಾತ್ರಾಕಾಲಗಳು - ವೃತ್ತಗಳು - ರಗಳೆ - ಕಂದ - ಕನ್ನಡ ವೃತ್ತಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಆದರೆ, ಪಾದದಲ್ಲಿನ ಅಕ್ಷರಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಾ ಹೋದಂತೆಲ್ಲಾ, ಛಂದಸ್ಸಿನ ಚೆಂದವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಷ್ಟಕರವೇ ಆಗಿಹೋಯಿತು. ಇಷ್ಟಕ್ಕೂ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶ "ಗೇಯತೆ" ಅಥವಾ ಹಾಡಲು ಆಗುವಂತಿರುವುದು; ಅದಕ್ಕೇ ಕುತ್ತು ಬರತೊಡಗಿದಾಗ, "ಘನಗಂಭೀರ" ಕವಿತ್ವದ ಸಂಕೀರ್ಣ ಪದಗಳನ್ನು ಒಡೆದು, ಉಸಿರು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾದರೂ ನಿಲ್ಲಿಸಲೇಬೇಕಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂತು! ಗಾಯಕರು ಸ್ವಲ್ಪ ಉಸಿರಾಡುವಂತಾದ ಆ "ಉಸಿರ್ದಾಣ"ವೇ 'ಯತಿ'. ಯತಿ ಎಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗ, ಎಷ್ಟಕ್ಕರದ ನಂತರ ಬರಬೇಕೆಂಬ ನಿಯಮವೂ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಯತಿಯೇ ಇಲ್ಲದೊಡೆ ಕನ್ನಡ "ಕಾವ್ಯಮೇಂ ಶೋಭಿಪುದೇ?" ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ ನಾಗವರ್ಮ. ಈತನದೂ ಪಿಂಗಳನ ಛಂದಶ್ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನೇ ಆಧರಿಸಿದ್ದುದರಿಂದ, ಸಕ್ಕದ ಯತಿಗಳೇ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ, ಇವನ ನಂತರದ ನಂದಿ/ನಂದೀಶ ಕವಿಯ ನಂದಿಛಂದಸ್ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ(ಹಾಗೂ ತೆಲುಗಿಗೆ) ಮೀಸಲಾದ ಯತಿಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ! ಯತಿಗೆ ಉದಾಹರಣೆ:

ಜೃಂಭಾವಿದಾರಿತಮುಖಾತ್‍ಸ್ಫುರಂತೀಂ, ಕೋ ಹರ್ತುಮಿಚ್ಛತಿ ಹರೇಃ ಪರಿಭೂಯ ದಂಷ್ಟ್ರಾಂ|
("," ಇರುವೆಡೆಯಲ್ಲಿ ಉಸಿರ್ದಾಣ - ಯತಿ ೧೧ನೇ ಅಕ್ಕರದ ನಂತರ)

ಹರಿವರಗಳ ಮಳೆ ಕರೆಯುವನು, ಹರ ಮರೆಯದೆ ತಾ ಪೊರೆಯುವನು
("," ಇರುವೆಡೆಯಲ್ಲಿ ಉಸಿರ್ದಾಣ - ಛಂದೋವೃತ್ತವಲ್ಲವಾದರೂ ಯತಿ ೧೩ನೇ ಅಕ್ಕರದ ನಂತರ ಇದೆ.)

ಈ "ಉಸಿರ್ದಾಣ", ಛಂದಸ್ಸಿನ ಮುಕುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಗರಿ! ಆದರೂ ಕಷ್ಟಕರವಾದ ಛಂದೋಬದ್ಧ ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ಬರೆದಂತೆಲ್ಲಾ, ಅದರಲ್ಲಿನ ಕತೆಯೋ ಇತ್ತೀಚಿನ ದೂರದರ್ಶನದ ಧಾರಾವಾಹಿಗಳಂತೆ ಎಳೆಯಹತ್ತಿದ್ದು ಕವಿಗೇ ಬೇಸರ ತರಲು ಶುರುವಾಯಿತು! ಆದ್ದರಿಂದ ಮಧ್ಯೆ ಮಧ್ಯೆ ಗದ್ಯದಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲಾರಂಭಿಸಿಯೇ ಬಿಟ್ಟ! ಈ ಗದ್ಯಪದ್ಯಗಳ ಮಿಲನವೇ "ಚಂಪೂ" ಕಾವ್ಯ! ಸ್ವತಃ ನಾಗವರ್ಮನಿಗೇ ಛಂದಸ್ಸು ಬೇಸರವಾಗಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಗದ್ಯದಲ್ಲಿ ಬರೆದಿರುವುದೇ ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ!! ಈ ಬೇಸರ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲೇನೋ ಗದ್ಯವಾಯಿತು ಸರಿ, ಸಂಗೀತ-ನಾಟ್ಯದಲ್ಲಿ ಏನು ಮಾಡುವುದೆಂದು ತೋಚದಾದಾಗ
ಛಂದಸ್ಸಿಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಆಯಾಮವನ್ನಿತ್ತು ರಸವನ್ನು ತುಂಬಿದ ಮಹಾನುಭಾವ - ನಮ್ಮ ಕನ್ನಡದ ಮುನಿ ಮತಂಗ ಮಹರ್ಷಿ. ಹೊಸತನವಿಲ್ಲದೆ ತೊಳಲಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಛಂದಸ್ಸಿಗೆ "ರಾಗ" ತೊಡಿಸಿ, ಯತಿಗೆ "ತಾಳ" ಉಡಿಸಿ, ಕ್ಲಿಷ್ಟ ಛಂದಸ್ಸರಿಯದ ರಸಿಕರಿಗೂ ದೇಶೀಯ ರಸವನುಣಿಸಲು ಈ ಮಹಾನುಭಾವ ರಚಿಸಿದ ಗ್ರಂಥವೇ "ಬೃಹದ್ದೇಶೀ".

ಭರತನ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಕಾಲ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯರಂತೆ ಕ್ರಿ.ಶ. ೨ ನೇ ಶತಮಾನ. ಸಂಗೀತಶಾಸ್ತ್ರದ ತಳಹದಿಯೆನಿಸಿದ "ಸಂಗೀತರತ್ನಾಕರ" ಗ್ರಂಥದ ಕಾಲ ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೩ನೇ ಶತಮಾನ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿದೆ. ಇವೆರಡಕ್ಕೂ ಶತಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ಸೇತುವೆಯಾದವನೇ ಮತಂಗಮುನಿ; ಈತನ ಕಾಲ ಸುಮಾರು ೮ ನೇ ಶತಮಾನವೆಂದು ಹೇಳುವವರಿದ್ದಾರೆ. ಇವನಿದ್ದ ತಾಣ ಹಂಪೆಯ ಬಳಿಯ ಮತಂಗಪರ್ವತವೆಂದೂ ಪ್ರತೀತಿ. ಅವನಿದ್ದುದು ಹಿಂದೂ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಉನ್ನತಿಯ ಉತ್ತುಂಗದ ಶಾತವಾಹನರ ಕಾಲವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಮತಂಗನ ಬೃಹದ್ದೇಶೀ ಉದ್ದೇಶದಲ್ಲೂ, ವಿಚಾರದಲ್ಲೂ ಬೃಹತ್ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮಾತಿಲ್ಲ. ಈಗಿರುವ ಈ ಗ್ರಂಥದ ಒಂದೇ ಒಂದು ತಾಳೆಗರಿ ಪ್ರತಿ, ಬನಾರಸ್ ಹಿಂದೂ ವಿವಿಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ, ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು ಮಾತ್ರ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಏನೇ ಆಗಲಿ, ಅವನ ಕಾಲದಲ್ಲೇ "ಕರ್ನಾಟಕ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ" ಇತ್ತೆಂಬುದು ಅವನ ಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಬೃಹದ್ದೇಶೀಗ್ರಂಥದ ವಿಶೇಷತೆಯೆಂದರೆ "ಪ್ರಬಂಧ" ಎಂಬ ಕಾವ್ಯ-ಗೇಯ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಮಂದಿಸಿರುವುದು; ಇದಕ್ಕೆ ಆಧಾರ ಮಾತ್ರ ಛಂದಸ್ ಎಂಬುದು ನಿರ್ವಿವಾದ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಂಧವನ್ನೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ .

ಛಂದಸ್ಸಿನ ಬುನಾದಿಯ ಮೇಲೆದ್ದ ದೇಶೀ "ಪ್ರಬಂಧ" ಸೌಧದ ನೋಟ ಇಲ್ಲಿದೆ:
೧) ಪ್ರಬಂಧಗಳು ಲೆಕ್ಕವಿಲ್ಲದಷ್ಟು - ಶಿವನ ಮುಖದಿಂದಲೇ ಉದ್ಭವಿಸಿದವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ಪ್ರಭೇದಗಳಿಂತಿವೆ:

೧.ಕಂದ ೨.ವೃತ್ತ ೩.ಗದ್ಯ ೪.ದಂಡಕ
೫.ವರ್ಣ ೬.ಆರ್ಯ ೭.ಗಾಥಾ ೮.ದ್ವಿಪಥಕ
೯.ಪದ್ಧತಿ ೧೦.ಅಡಿಲಾ ೧೧.ಚತುಷ್ಪದೀ ೧೨.ದೋಧಕ
೧೩.ತೋಟಕ ೧೪.ವಸ್ತು ೧೫.ಕ್ರೌಂಚಪಾದ ೧೬.ಹಂಸಪಾದ
೧೭.ಶುಕಶಾರಿಕಾ ೧೮.ಅಶ್ವಲೀಲಾ ೧೯.ಗಜಲೀಲಾ ೨೦.ಸಿಂಹಲೀಲಾ
೨೧.ಶರಭಲೀಲಾ ೨೨.ಶುಕಚಂಚು ೨೩.ವಿಚಿತ್ರ ೨೪.ತ್ರಿಭಂಗಿಕಾ
೨೫.ಚತುರಂಗ ೨೬.ಜಯವರ್ಧನ ೨೭.ಅಂಕಚಾರಿಣೀ ೨೮.ಸಿಂಹವಿಕ್ರಾಂತ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು(೪೮ ಸಿಕ್ಕಿವೆ).

ಸಂಗೀತದ ಆರು ಅಂಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಕನ್ನಡ ಛಂದಸ್ಸಿಗೆ ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಂಗೀತ ರೂಪವನ್ನು ಎರಕಹೊಯ್ಯುವ ಮಹಾನ್ ಕೆಲಸವನ್ನು ಈ ಗ್ರಂಥ ಮಾಡಿದೆ. ಆ ಆರು ಅಂಗಗಳೆಂದರೆ:
೧. ಪದ -> ಸಾಹಿತ್ಯಭಾಗ
೨. ಪಾಟ/ಠ -> ಮದ್ದಲೆಯ ಹೊಡೆತದಂತಹ ಹಾಡಕ್ಷರಗಳು
೩. ಬಿರುದ/ವಿರುದ -> ಗೀತೆಯ ಮುಖ್ಯ ವಸ್ತುವಿನ ಬಣ್ಣನೆ
೪. ಸ್ವರ -> ಸ,ರಿ,ಗ,ಮ,ಪ,ಧ,ನಿ ಅಕ್ಕರಗಳು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಸ್ಥಾಯೀ
೫. ತೇನ/ಕ -> ಅಕ್ಕರಗಳ ಮರುಜೋಡಣೆ {ಬಹುಶಃ 'ತೇನ' ಎಂಬುದರ ಪುನರುಕ್ತಿ}
೬. ತಾಳ -> ಕಾಲಪ್ರಮಾಣ, ಹಾಡಿನ ಗತಿ

ಮತಂಗಮುನಿ ಈ ಆರು ಅಂಗಗಳಿಂದ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಬಳಸಿ ಸಂಗೀತ ರಚನೆಯನ್ನು ಹೀಗೆ ತೋರುತ್ತಾನೆ:
೧.ಕಂದ = ಪಾಠ ಹಾಗೂ ಬಿರುದ ಇದ್ದು, ತಾಳ ಇಲ್ಲದ್ದು.
೨.ವರ್ಣ = ಬಿರುದ ಹಾಗೂ ತಾಳಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ "ಕರ್ನಾಟ"ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಡುವ ವಿಧ! (ನೋಡಿ: ೩೮೭/೮ ನೇ ಪದ್ಯ)
೩.ಪದ್ಧತಿ = ಯಾವುದೇ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವರ, ಪಾಠ, ತಾಳಗಳೊಡನೆ ಹಾಡುವ ವಿಧ!
೪.ಕ್ರೌಂಚಪಾದ = ಪದ, ಸ್ವರ ಹಾಗೂ (ಪ್ರತಿ)ತಾಳದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪ್ರಬಂಧ
-> ಜೊತೆಗೆ ೨೫ ಅಕ್ಕರಗಳಿದ್ದು ೫,೫,೮ ಮತ್ತು ೭ ನೇ ಅಕ್ಕರಕ್ಕೆ ಯತಿ ಇರಬೇಕು
-> ಹಾಗೂ ಭಾ ಮಾ ಸ ಭಾ ನ ನ ನ ನ ಗಣಗಳು(೮*೩=೨೪) + ಗ (ಗುರು) = ೨೫ ಮಾತ್ರೆಗಳಿರಬೇಕು

೫.ಹಂಸಪಾದ = ಕ್ರೌಂಚಪಾದದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪಾದ ಸಕ್ಕದದಲ್ಲೂ, ಮತ್ತೊಂದು ದೇಶೀ ಭಾಷೆಯಲ್ಲೂ ಇದ್ದು, ಪ್ರಾಸವಿರಬೇಕು!
-> ಆದರೆ ಭಾ ಮಾ ಸ ಭಾ ನ ನ ನ ಯ ಗಣಗಳಿರುತ್ತವೆ (ಅಥವಾ ತಾ ಯ ಭಾ ಭಾ ನ ನ ನ ನ ಗ ಎಂದೂ ಇದೆ)

೬.ಶುಕಶಾರಿಕಾ = ಹಂಸಪಾದದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಕ್ಕದ ಪಾದ ಇನ್ನೊಂದು "ಕರ್ನಾಟ"ಭಾಷಾ ಪಾದವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದು ಶುಕಶಾರಿಕಾ ಪ್ರಬಂಧ!
-> ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ತಾಳ, ಪದ ಹಾಗೂ ಪಾಠ ಅಷ್ಟೂ ಇರಬೇಕು! (ನೋಡಿ: ಪದ್ಯ ೩೯೭)

೭.ತುರಗಲೀಲಾ = ನಜಭಾಜಭಾಜಜಲಗ + ಬಿರುದ
೮.ಗಜಲೀಲಾ = ತುರಗಲೀಲಾ + ತಾಳ
೯.ಸಿಂಹಲೀಲಾ = ರಾ ಜ ಗ ಗ + ಸ್ವರ + ತೇನಕ + ಬಿರುದ
೧೦.ಶರಭಲೀಲಾ = ಎಂಟು ಪಾದಗಳು ಎಂಟು ರಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಎಂಟು ತಾಳಗಳಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಶರಭಲೀಲೆ!!
೧೧.ಏಲಾ = ಎರಡು ಪಾದಗಳಿಂದ ಮೊದಲಾಗಿ, ಅನುಪ್ರಾಸವಿರಬೇಕು.(ಮೂರು, ನಾಲ್ಕು, ಐದನೆಯ ಪಾದದಲ್ಲೂ)
ಪ್ರತಿಪಾದದಲ್ಲಿ ೪ 'ಗೀತಿ'ಗಳಿರಬೇಕು.
ಅನುಪ್ರಾಸ, ಪ್ರತಿ ಪಾದದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಡಬೇಕು.
ಬಿರುದವೂ ಅದರಲ್ಲಿರಬೇಕು.
ಮಂಥಾ,ದ್ವಿತ್ಯ,ಕಂಕಾಲ,ಪ್ರತಿತಾಲ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ತಾಳಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಡಲು ಆಗಬೇಕು!!

... ಅಬ್ಬಬ್ಬಾ... ಬೃಹದ್ದೇಶೀ ಎಂಬ ದೊಡ್ಡ ಸಾಗರದ ಪರಿಚಯವಾಯಿತು!! ಛಂದಸ್ಸು ಸಂಗೀತಕ್ಕಿಳಿದುಬಂದ ಛಂದೋವತರಣ ಕನ್ನಡದ ಮುನಿಯ ಕಾಣಿಕೆಯೆನ್ನುತ್ತಲೇ ಮೈ ಜುಮ್ಮೆನ್ನದಿರದು! ಈ ಸಂಗೀತ ಶಾಸ್ತ್ರಸಾಗರದಿಂದ ನನಗೆ ಸಿಕ್ಕ ಬೊಗಸೆ ನೀರನ್ನು ನಿಮಗೆ ಹರಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಈ ಕಿರುವರಹ ನಿಮಗೆ ಚೆಂಗನ್ನಡ ಛಂದಸ್ಸು ಹಾಗೂ ಸಂಗೀತಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಮೂಡಿಸಿದರೆ ನನ್ನ ಶ್ರಮ ಸಾರ್ಥಕ!

ಮತಂಗಮುನಿಯ ನೆನೆಯಿರೈ!
ಮಥನ ಮನದಿ ನಡೆಸಿರೈ!
ಮೃದಂಗವಾದ್ಯ ನುಡಿಸಿರೈ!
ಮಧುರವದನೆ ಸರಸತಿಯ
ನೆನೆದು ಗೀತೆ ಪಾಡಿರೈ!

ನಿಮ್ಮವ
ಬೆನಕ